Heythuysen - 19 augustus 2026 - Een poosje geleden las ik dat het met de steenuil Athene noctua slecht gaat in het Leudal, wat zeg ik: “In heel Nederland”. Wat de reden is, gaan we samen uitzoeken. Mag ik de steenuil even voorstellen? Het is een kleine en zeer opvallende, bruine, met witte spikkels gevederde uil. Gele kijkers en een opvallend wit “wenkbrauw”-patroon. Een gedrongen vogeltje. Vliegt, in tegenstelling tot zijn grotere familieleden, niet (uitzondering daargelaten) ’s nachts.
De steenuil verkiest dan ook het liefst overdag te jagen of tegen de schemering. Het zijn luie sodemieters wat betreft huisvesting. Ze maken geen eigen woning (lees: nest). Ze gebruiken boomholtes, nestkasten of spleten en andere nuttige plekjes in gebouwen voor hun kroost. Hebben ze een woning gevonden, dan zullen ze dit ook jaren hergebruiken.
Allereerst stel ik de vraag: Waarom gaat het slecht met de steenuil? Voeding, roepen we dan direct in koor! Onze gevleugelde kleine rakker eet onder andere muizen van allerlei pluimage. Veldmuisjes en bosmuizen zijn favoriet, maar hij draait zijn koppie ook graag om voor een spitsmuis. Hier kom ik straks op terug. Wat eten ze nog meer? Ze kunnen smikkelen van een legio aan insecten, zoals sprinkhanen, rupsen, kevers (vooral meikevers) en een hele batterij aan nachtvlinders die dan overdag vliegen! Een kikker, een pad of een onoplettende hagedis wil de uil ook wel snaaien. Dan spreken we nog niet over de regenworm. Die heeft de steenuil echt wel graag. Ook hier kom ik nog op terug.
De vraag was: Waarom gaat het slecht en ik bedoel dan met name in het Leudal. Deze gemeente gaat mij aan het hart. Dat je de lijn mag doortrekken naar de rest van Nederland is een aanname.
Mijn vermoeden is dat wij het leefmilieu, de habitat, aan het afbrokkelen zijn. Want waar leeft de steenuil het liefst? Nou, roept u maar! Hoogstambomen zijn aan het verdwijnen. Onze graslanden, wij maken er een compleet strak veldje van. Dit is niet wat de uiltjes willen, zij willen rommel. Daarmee bedoel ik geen afval, maar ongeorganiseerde wanorde aan de randen. Paaltjes, ruigtes, een dode oude boom, noem maar op. Wanneer het ons niet zint, dan verdwijnen oude vervallen schuren in een weiland, alles in het teken van de agrarische productie. Het aanleggen van wegen. Niet dat dit op zich een probleem is. Alleen aan de randen van bovengenoemde habitat. Een steenuil jaagt vlak boven de grond, zeg maar op bumper-/nummerplaathoogte. Er vallen heel wat verkeersslachtoffers. En dan als laatste: wij rukken op! Steeds meer woningen worden er gebouwd, ook richting natuurgebieden. Wat is het toch heerlijk: “landelijk wonen”! Het maakt niet uit of er een heel scala aan leegstaande panden, woningen, kerken, fabrieken in een gemeente staan waar je wellicht historisch nog wat van in elkaar kunt knutselen. Ze hebben hiervoor een geweldig woord bedacht: Adaptief hergebruik. Bouw eens urban villa’s of prachtige lofts. Het gebouw staat er toch. Vul het anders in binnen de bestaande muren en voilà. Waar zijn die gekkies die zich bezighouden met bestemmingsplannen, omgevingsvergunningen, bouw- en woningtoezicht, hup van die luie kont af en “An die Arbeit”.
Onze gevleugelde vriend is gebaat bij een bosrand waar hij onbezonnen kan aanvallen, weilanden, oude boomgaarden, boerenerfjes, een knotwilgje hier en daar en een knus graslandje.
Nu terug naar de voeding.
Niks mis mee, toch? Daar zit volgens mij een serieus probleem.
Want wat at hij ook alweer? Een karrevracht aan muizen. In principe gaat het hier goed mee. Alleen in het “agrarisch” gedeelte zit een kink in de kabel. Hier willen ze die gestaarde knabbelaars niet. Op grote schaal komen zij in aanraking met landbouwgif en chemische bestrijdingsmiddelen. Dit leidt tot bio-accumulatie (opstapeling van) deze stoffen in de voedselketen. Het is ten strengste verboden om de wettelijk beschermde uilen te vergiftigen. Indirect krijgen ze toch gif binnen via hun voedsel. De bosmuis eet zaden en granen. Deze worden bespoten met insecticiden, fungiciden (schimmeldoders) en herbiciden (onkruidverdelgers), zoals glyfosaat. Daarnaast kruipen bosmuisjes nogal eens in lokdozen rondom stallen en smikkelen dan van rodenticiden (bloedstollingsremmers), als warfarine, bromadiolon en brodifacoum, om er maar een paar te noemen waar de huismuis eigenlijk van kassiewijlen zou moeten gaan.
Ik hoef jullie niet uit te leggen dat hoe meer de steenuil eet, hoe zieker hij wordt. Dit geldt dus ook voor de kevers en rupsen die op de gewassen zitten. Ook een regenworm, die de grond op een goede manier luchtig maakt, kan vol zitten met insecticiden, zoals neonicotinoïden (imidacloprid) en pyrethroïden (deltamethrin). Ze werken de muizen behoorlijk op de zenuwen! Dit alles krijgt de steenuil dus ook binnen.
Stel je zou aan de wandel raken na het lezen van deze column.
Het beste moment is dan een uur voor zonsopgang tot het begin van de schemering. Loop niet met 5,5 km/u over een wandelpad, ondertussen naar alles kijkend. Neen, wandel heel rustig 2-3 km en speur elk paaltje, molshoop, hekje, haag, lage tak, boomoksel, boomspleet, een vervallen met oude dakpannen bedekt schuurtje, hooiberg of graslandrand af. De steenuil vindt dit allemaal geweldige uitkijkposten. Kom je bij een hoogstamfruitboom, ga in het anker. Kijk dan vooral in gaten van de stam of dikke takken, takken vlak boven het gras en zeker die bomen die vlak langs de rand staan. Dit geldt dus ook voor een knotwilg. Misschien zie je een klein gevederd bolletje met knalgele oogjes jou aankijkend. Rond en nabij oude vervallen gebouwtjes met dakpannen. Maar kijk tijdens het wandelen voor de steenuil laag – niet hoog.
En één ding spreken we direct af. Loop er niet heen wanneer je dit uiltje ziet, respecteer zijn woonomgeving cq. nestplaats.
Laat mij eens weten waar jij de steenuil hebt gezien.
Hoor graag van je.
Tot een volgende keer...
Ron
Ron Van Pol, voorzitter van Groen Hart Leudal, heeft sinds juni 2020 zijn eigen column bij DeltaLimburg.nl.
Kopfoto: © Foto en Film Leon van Lier / Foto steenuil: © via Pixabay
