Heythuysen - 12 november 2026 - Deze column gaat niet over de natuur. Verre van dat! Nee, deze keer gaat het over misschien wel het mooiste kerstgevoel dat we kennen. Na een gezellige wandeling en een overvloedige kerstmaaltijd is het tijd om even uit te buiken. Zoals jullie inmiddels weten, schrijf ik met kerst altijd een wat langere column. Gewoon om dat heerlijke uitbuikgevoel nog wat extra cachet te geven. Door de lengte heb ik dit jaar een tweeluik gemaakt.... over Glühwein en chocolademelk. Deze column gaat over Glühwein. Laat je verrassen...
Sommigen van ons bestormen de IKEA, waar je met gemak anderhalve kilometer overdekt kunt wandelen. Wij kiezen er zelf liever voor om de frisse buitenlucht op te zoeken. Of het nu 15 graden is of -15 graden, dat maakt ons eigenlijk niet zoveel uit. Maar wat daarna volgt, dát is het gevoel waar je misschien wel een heel jaar op zit te wachten.
Die heerlijke geur van steranijs, nootmuskaat, jeneverbes en warme rode wijn, met een vleugje honing. Of juist die intense, volle geur van warme pure chocolade. En dan natuurlijk het moment waarop je met je handen om een dampende mok zit, terwijl de kou langzaam uit je lijf trekt. Het water loopt me uit de mond alleen al bij de gedachte.
Voor mijn Kerstcolumn van dit jaar stelde ik mezelf een vraag. Wat was er eigenlijk eerder? Glühwein of chocolademelk? En misschien nog wel interessanter: hoe zijn we er ooit op gekomen om deze drankjes te maken en te drinken?
Waar komt Glühwein vandaan?
En dan bedoel ik niet die kant-en-klare fles uit de supermarkt. Nee, ik bedoel de oorspronkelijke gekruide wijn, die al eeuwenlang mensen verwarmt. Hoe zit het met die dampende mok chocolademelk, die we tegenwoordig zo graag combineren met een joekel van een toef slagroom?
Laten we eens een duik nemen in de geschiedenis. Want geloof me, achter beide drankjes schuilt een verhaal dat veel ouder en indrukwekkender is dan je misschien denkt.
Glühwein ‘Vanaf de Romeinse wijnkelders tot Duitse kerstmarkt’
Glühwein is veel meer dan alleen maar wat rode wijn die met kaneel en suiker in een pannetje belandt. De geschiedenis van gekruide wijn voert ons duizenden jaren terug. Naar de oudste wijnculturen in het Midden-Oosten en de Kaukasus, naar de Grieken en Romeinen, naar middeleeuwse kloosters en uiteindelijk naar de Duitse kerstmarkten. Daar groeide deze eeuwenoude drank uit tot een van de bekendste symbolen van de winterse gezelligheid.
De eerste wijnculturen
Wanneer we de geschiedenis van wijn induiken, komen we uit bij de Kaukasus en het gebied rond het huidige Georgië, Armenië en Iran. Hier bevinden zich enkele van de oudste bekende wijnculturen. Archeologische vondsten wijzen erop dat mensen daar al duizenden jaren geleden wijn maakten. Vergeet daarbij vooral niet dat de wijn van toen niet te vergelijken was met het glas dat we tegenwoordig tijdens een gezellig avondje inschenken. De productie was afhankelijk van natuurlijke gisting. Men had geen moderne temperatuurregeling, geen nauwkeurige controle over het gistingsproces en al helemaal geen luchtdichte verpakkingen. Het resultaat kon behoorlijk wisselend zijn. Wijn kon zuur worden, oxideren en allerlei ongewenste smaken ontwikkelen. Door de toevoeging van honing en kruiden probeerde men de smaak te verbeteren en de wijn aantrekkelijker te maken. Dat betekent overigens niet dat kruiden de wijn daadwerkelijk langer houdbaar maakten. Ze konden vooral de smaak beïnvloeden en ongewenste aroma's maskeren. En zo ontstond een traditie die we vandaag de dag nog altijd kennen.
De Grieken: wijn met een verhaal
De oude Grieken waren echte wijnliefhebbers. Wijn werd vaak met water aangelengd. Onverdunde wijn drinken gold in veel Griekse kringen als ongepast of zelfs als een teken van gebrek aan zelfbeheersing. Maar wijn was meer dan alleen een drankje. Tijdens symposia, religieuze bijeenkomsten en sociale gelegenheden speelde wijn een belangrijke rol. Ook werd er een geneeskundige betekenis aan toegekend. Honing werd gebruikt als zoetstof en kruiden konden de smaak verrijken. Denk aan aromatische ingrediënten zoals kaneel en andere specerijen. En ja, na een paar glazen geloofde je misschien ook nog dat het allemaal bijzonder heilzaam was. De Grieken kenden dus al de combinatie van wijn, honing en kruiden. Toch moeten we voorzichtig zijn met de bewering dat zij daarmee rechtstreeks de Glühwein hebben uitgevonden. De traditie van gekruide wijn ontwikkelde zich gedurende vele eeuwen.
De Romeinen: de geboorte van Conditum Paradoxum
De Romeinen namen de gewoontes van de Grieken over. En die maakten er bepaald geen kleinigheid van. Het Romeinse Rijk kende een omvangrijke wijncultuur. Moet je voorstellen: Het Romeinse Rijk vierde zijn hoogtepunt onder Keizer Trajanus (116 na kinneke Jezus). Het had een oppervlakte van 6 miljoen vierkante kilometer. Dat is gelijk aan de helft van de VS of net iets groter dan de huidige Europese Unie met daarin 120 miljoen dorstige inwoners. Wijn werd daarom op grote schaal geproduceerd, verhandeld en geconsumeerd. Door de uitbreiding van het rijk verspreidde de wijnbouw zich ook naar gebieden die tegenwoordig tot Frankrijk, Italië, Spanje, Oostenrijk en Duitsland behoren.
De Romeinen hielden bovendien van bijzondere smaken. En zo komen we bij een naam die misschien wel rechtstreeks uit een Asterix-stripboek lijkt te komen: Conditum Paradoxum. Is dit misschien de toverdrank van Panoramix? Ik zie het al voor me. De druïde staat met zijn grote ketel boven het vuur, terwijl de Galliërs zich afvragen of ze straks weer onoverwinnelijk worden. Helaas moet ik jullie teleurstellen. Conditum Paradoxum was geen toverdrank en werd ook niet door de druïde van Asterix bedacht. Je werd er wel ladderzat van. Het was maar gewoon een Romeinse gekruide wijn.
De naam wordt trouwens vertaald als 'verrassende' of 'bijzondere gekruide wijn'. Het recept is overgeleverd in De re coquinaria, een Romeinse verzameling kookrecepten die traditioneel met Apicius wordt verbonden. En het recept is bijzonder. De Vinitor (of wijnboer) verwarmde honing met een deel van de wijn. Nadat het schuim was verwijderd, werden aromatische ingrediënten toegevoegd. Vervolgens mengde men dit met de overige wijn. In de historische receptuur komen onder meer peper, saffraan, mastiekhars en dadels voor. De Romeinen kenden dus al de combinatie van wijn, zoetstoffen en kruiden die we tegenwoordig zo sterk met Glühwein associëren.
Maar was dit nu al onze Glühwein?
Dat kunnen we niet met zekerheid zeggen. Het recept is een vroege voorloper van gekruide wijn, maar we kunnen niet zomaar aannemen dat deze drank altijd warm werd gedronken. Bovendien verschilde de smaak aanzienlijk van de Glühwein die wij tegenwoordig kennen. Wat we wel weten, is dat de Romeinen een belangrijke rol speelden in de verspreiding van wijnbouw en wijntradities door Europa. En daarmee werd de basis gelegd voor een lange geschiedenis van gekruide wijn.
De Middeleeuwen: Hypocras
Na de val van het West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw bleven wijntradities bestaan. Kloosters speelden in veel Europese gebieden een belangrijke rol bij het bewaren en ontwikkelen van kennis over wijnbouw. In de Middeleeuwen werd gekruide wijn een geliefde drank onder de welgestelde bevolking. Een bekende variant was Hypocras, ook geschreven als Hypocras of Ypocras. Nu zul je misschien denken: Hypocras! Yup, die naam wordt inderdaad in verband gebracht met niemand minder dan onze beroemde Griekse arts Hippocrates. Volgens de overlevering is hij degene geweest die drank voor het eerst door een zeef heeft gehaald waardoor de wijn zeker niet meer troebel was. Historisch gezien is dit echter niet aangetoond. De drank zoals wij die kennen, ontstond pas veel later. Hypocras werd gemaakt van wijn met suiker of honing en een mengsel van specerijen. Denk aan kaneel, gember, kardemom en peper. De ingrediënten konden behoorlijk kostbaar zijn. Daardoor was Hypocras in veel gevallen een luxeproduct, dat vooral bij de hogere standen op tafel verscheen. De drank werd bovendien niet uitsluitend warm gedronken. Er bestonden ook koude varianten.
En zo zien we dat de geschiedenis van gekruide wijn zich langzaam verder ontwikkelde. De Romeinen hadden hun Conditum Paradoxum, de middeleeuwers hun Hypocras en later ontstonden allerlei regionale varianten. Het is dus niet zo dat er één persoon op een koude winteravond besloot om een fles rode wijn met kaneel op het vuur te zetten en daarmee de Glühwein uitvond. Nee, dit is een traditie die zich gedurende vele eeuwen heeft ontwikkeld.
Duitsland: de geboorte van de moderne Glühwein
En dan komen we uiteindelijk bij Duitsland. Het land waar Glühwein tegenwoordig onlosmakelijk verbonden is met kerstmarkten, winterse gezelligheid en dampende mokken. Toch moeten we ook hier een onderscheid maken. De moderne Glühwein zoals wij die kennen, is niet rechtstreeks uit de Romeinse wijnkelder komen rollen. De drank ontwikkelde zich geleidelijk uit oudere tradities van gekruide wijn.
Een bijzonder interessant historisch aanknopingspunt is een recept uit 1834. Het wordt toegeschreven aan August Josef Ludwig von Wackerbarth en geldt als een van de oudste bekende Duitse Glühweinrecepten. Het recept bevatte onder meer kaneel, gember, anijs, granaatappel, nootmuskaat, kardemom en saffraan. Dat klinkt behoorlijk indrukwekkend. En eerlijk gezegd vermoed ik dat de smaak destijds een stuk intenser was dan die van de gemiddelde Glühwein die tegenwoordig op een kerstmarkt wordt geschonken.
In de negentiende en twintigste eeuw groeide Glühwein steeds verder uit tot een winterse traditie. De Duitse kerstmarkten speelden daarbij een belangrijke rol. Ze werden ontmoetingsplaatsen waar mensen samenkwamen om te winkelen, te eten, te drinken en de winterse sfeer op te snuiven. De geur van warme wijn en specerijen werd steeds meer verbonden met kerst.
Dat is eigenlijk best bijzonder. Want wat ooit begon als een eeuwenoude traditie van gekruide wijn, is tegenwoordig uitgegroeid tot een drank die voor miljoenen mensen het kerstgevoel symboliseert.
Een dampende mok Glühwein op een koude winteravond.
Meer hebben wij toch niet nodig!
Ron
Ron Van Pol, voorzitter van Groen Hart Leudal, heeft sinds juni 2020 zijn eigen column bij DeltaLimburg.nl.
Kopfoto: © Foto en Film Leon van Lier
