Heythuysen - 27 januari 2026 - Je zou bijna een quote willen maken over: Is het klimaat nu wel of niet aan het opwarmen? Je zal hoogstwaarschijnlijk verschillende meningen horen. Al wandelend over de krijtwitte wandelpaden, genietend van de serene rust. Ja, want de sneeuw dempt het geluid behoorlijk. Onderweg zag ik verschillende kleine gevederde vriendjes op een takje zitten, wellicht op zoek naar wat lekkers.
Hier en daar zag ik het roodborstje (Erithacus rubecula), de boomklever (Sitta europaea) en het winterkoninkje (Troglodytes troglodytes) op een takje zitten. Trouwens, de meesten onder ons denken dat het winterkoninkje het kleinste vogeltje van Nederland is. Maar dat is beslist niet waar! De kleinste is het goudhaantje (Regulus regulus). Dit vogeltje wordt slechts ca. 8,5 cm groot en heeft het gewicht van 5 gram. Bedenk even dat een gemiddeld speculaaskoekje zwaarder is. Deze prachtige kleine rakkers hebben de geweldige eigenschap om juist nu ‘s avonds dicht tegen elkaar aan te kruipen om zo hun kleine lichaampjes optimaal warm te houden. Het zijn echte insecteneters en hebben het met deze temperatuur juist erg moeilijk.
Dit schrijvende kwam ik op de vraag: Waar komt nou het woord temperatuur vandaan? Op de een of andere manier, zeg maar qua gevoel, was ik even uit mijn evenwicht. Dat het woord uit het Latijn afkomstig is, dat kun je aan de klompen aanvoelen. Het komt van het Latijnse woord temperatura. En ja, ik zocht het op, het heeft nada noppes met warmte te maken. Het betekent dan ook letterlijk: ‘de juiste menging’, ‘maat’ of ‘evenwicht’. Ons woord temperatuur is afgeleid van het werkwoord temperare, dat dan ook heel logisch ‘mengen’ betekent of ‘matigen’ in ‘evenwicht brengen’.
Bij ons ging het vroeger niet om warmte of kou. Niets wat daar op wees. Nee, bij de chirurgijns, de heelmeesters of piskijkers, zeg maar de plaatselijke doctor, ging het om in balans zijn. Je moest zorgen voor de juiste verhouding lichaamsvocht (en nee, ik bedoel dan geen alcohol).
Tot ca. 1600 werd temperatuur gemeten met gevoelswaarden als: warm, koud, heet en lauw. Dit waren menselijke waarnemingen en was dan ook van persoon tot persoon anders. Wat wij voelen als ‘warm’ of ‘koud’ is eigenlijk niets minder dan; hoe snel warmte van of naar onze huid stroomt. Daarom voelt een metalen voorwerp ook altijd kouder aan dan een houten voorwerp (in gelijke omstandigheden). Het metalen voorwerp is niet kouder, het geleidt de warmte beter. Pas veel later kreeg het woord temperatuur de specifieke betekenis van hoe warm of koud iets is.
Wie de thermometer heeft uitgevonden is mij niet bekend, volgens mij is dit een geleidelijke ontwikkeling geweest. Wat ik wel weet is dat onze beroemde Galileo Galilei omstreeks 1593 de eerste thermoscoop maakte. Hij maakte dit instrument om temperatuursveranderingen te laten zien. Onze sterrenkundige wilde aantonen dat lucht en andere stoffen uitzetten of krimpen als gevolg van opwarming en afkoeling. Zijn boezemvriend Santorio Sanorio voegde in 1603 aan deze thermoscoop een schaal toe en begon hiermee lichaamstemperatuur te meten.
De echte doorbraak kwam in 1714, toen Daniel Fahrenheit zijn eerste ‘meetinstrument’ bedacht. Deze voorloper van de thermometer werd vaak gevuld met alcohol, maar onze natuurkundig genie kwam er al snel achter dat alcohol niet de juiste vloeistof (medium) was. Het was te onnauwkeurig. Experimenteel kwam hij er achter dat kwik het juiste medium was. Hij bouwde als eerste een zeer betrouwbaar en gemakkelijk reproduceerbaar meetinstrument. Het kwik was bij kamertemperatuur vloeibaar, plakte niet aan het glas en reageerde heel vlug op temperatuursveranderingen. Hij begon te experimenteren. Al snel kwam hij er achter dat buisje heel dun moest worden. Doordat kwik als gevolg van het warmer worden uitzet en krimpt wanneer het kouder wordt, kon hij dit door het kwik in het buisje makkelijk aantonen en er een schaalverdeling aangeven.
Het was Daniël die dat glazen bolleke gevuld met kwik en het dunne glazen capillair (buisje) erop bedacht. Daniel werkte zelf jarenlang in Amsterdam als glasblazer en instrumentenmaker en profiteerde van de wereldberoemde Nederlandse glasblaaskunst. (Hij woonde rond 1721 in een woning aan de ‘Leidse straat’ kruising met de ‘Keizersgracht’. Later verhuisde hij naar Den Haag waar hij in 1736 stierf). Er wordt beweerd dat hij stierf aan een kwikvergiftiging. Dit zou mogelijk kunnen zijn, echter geloof ik dat niet. Hij werd 50 jaar oud en in de 18de eeuw was dit een gemiddelde leeftijd en vrij normaal. Vanwaar mijn twijfel? Er zijn geen aantekeningen gevonden over plotselinge symptomen als: trillen, nervositeit, geheugenverlies en meer van deze aan een eventuele kwikvergiftiging toe te schrijven gevolgen. Want Daniël was oh zo secuur in het documenteren van gebeurtenissen en dit was hem opgevallen! Maar ja, wie ben ik om daarover verder te oordelen?
Nu moest hij nog een schaal bedenken. Hiervoor nam hij een mengsel van ijs, water en zout en mengde dit in een juiste verhouding. Hierdoor verkreeg hij een stabiele lage temperatuur, namelijk 0° F (Fahrenheit). Smeltend ijs of beter het vriespunt van water is 32° F. Hij mat ook het kookpunt voor water 212° F en maakte tussen beide metingen een afstand met gelijke stappen.
Neem nze lichaamstemperatuur van 98,6° F, dat is later 37° C (Celsius) geworden. Deze thermometers werden in productie genomen en men kon overal de exacte temperatuur meten.
Onze Zweedse vriend Celsius was een praktische man en bedacht in 1742 een veel gemakkelijkere temperatuurschaal. Hij baseerde dit op het vriespunt van water 100° C en bedacht voor het kookpunt dat dit 0° C moest zijn! Op 42-jarige leeftijd stierf Celsius aan de gevolgen van tuberculose.
Een andere wereldberoemde Zweedse geleerde, niemand minder dan Carolus Linnaeus, draaide in 1745 de cijfers radicaal om. Nu bevriest water ’gelukkig voor ons’ bij 0° C en kookt het bij 100° C. Leven het Zweedse vernuft. Deze Carolus Linnaeus is de grondlegger van de moderne taxonomie. Hij classificeerde planten en dieren. In een notendop: hierdoor verkregen alle levende organismen twee Latijnse namen (welke ik regelmatig gebruik in mijn columns) de eerste naam is het geslacht en de tweede naam de soort. Ik dwaal af door mijn enthousiasme. Terug naar Daniël: de schaalindeling van Celsius wordt nu wereldwijd gebruikt. Behalve in het patriottische Amerika. Zij houden zich vast aan Daniel.
Van Fahrenheit naar Celsius omrekenen is vrij simpel: °C x 9/5 +32 = ° F of (°F-32) x 5/9 = ° C
In de wetenschap wordt er vandaag de dag nog een andere schaal gebruikt. Namelijk die van Lord Kelvin (1824-1907). Hij was een Schotse natuurkundige en professor aan de universiteit van Glasgow. Zijn passie was de warmteleer. Met een prachtig woord thermodynamica, elektriciteit en energie. Onze Kelvin wist het zeker ‘er moest een laagst mogelijke temperatuur zijn’. Vele experimenten volgde en warempel, hij had gelijk. Er is een punt waar ‘deeltjes’ (lees hier atomen en moleculen) geen energie meer kunnen afstaan. Alles valt dus letterlijk uit elkaar. 0 Kelvin is gelijk aan – 273,15° C en een lagere temperatuur bestaat niet. Omrekenen van Kelvin naar Celsius is dan ook heel gemakkelijk; K = ° C + 273,15. Met deze uitvinding maakte hij zich onsterfelijk. Hij bedacht 0 K = nul energie! Hierop zijn heel veel wetten in de moderne natuurkunde toe te passen. Of het nu in de Gaswetten, Zwarte-lichaamsstraling (heelal), Sterrenkunde of Kwantumfysica is.
Plots is veel verklaarbaar!
Tot de volgende keer, Ron
Ron Van Pol, voorzitter van Groen Hart Leudal, heeft sinds juni 2020 zijn eigen column bij DeltaLimburg.nl.
Kopfoto: ©Leon van Lier / foto 2: © Ron Van Pol
